اسلوب مبالغه در ساختار ترکیب وصفی

اسلوب مبالغه

چکیده:
ترکیب وصفی را معمولا سه گونه می دانیم:
۱. اسم + ــ ِ + صفت: دشت پهناور
۲. صفت + اسم: پهناورترین دشت
۳. ترکیب وصفی مقلوب: خارکش پیر
اما در این نوشته ما به معرفی گونه ای از ترکیب وصفی پرداختیم که تا به حال آن را ترکیب وصفی نام ننهاده اند. در عین حال در این گونه ترکیبات گونه ای مبالغه می بینیم؛
ترکیب هایی از نوع:
دشت به این بزرگی
قلب به این کوچکی
در اصل ترکیب وصفی اند یعنی دشت بسیار بزرگ، قلب بسیار کوچک
اسلوب مبالغه نامی است که برای شیوه ا ی از ساخت نحو ی دلالت کننده بر کثرت و شدت وصفی نهاده ایم.در میان منابع، ندیدیم نامی بر طرز خاصی از« مبالغه در صفت » یا قید نهاده و حتی ریخت آن را مطرح باشد؛ طرزی که گوینده اغراق در توصیف اسم پیش از آن را خواسته .غیر از کتاب فرهنگ فارسی عامیانه استاد نجفی این بحث در کتب دستور و فرهنگ های لغت مسکوت مانده است. این اسلوب در متون کهن با الگوی : بدین/بدان...+ حاصل مصدر و در ادب معاصر عموماً با الگوی به این / به آن اسم معنی(حاصل مصدر) می آید.
الگوی دیگر اسلوب مبالغه آوردن " به چه... پیش از حاصل مصدر است که گاه مبالغه در وصف و گاه مبالغه در قید را می رساند.
همانطور که اشاره شد این اسلوب منحصراً برای صفت نیست و قید هم تنگاتنگ کنار این مبحث دیده می شود. در این مجال کوتاه به فشردگی، نمونه هایی از متون نظم با محوریت وصف بلاغی آورده و در برخی موارد آن را از مبالغه در قید بازشناسانده ایم.
نامد گه آن آخر کز پرده برون آیی
آن روی بدان خوبی در پرده نهان تا کی
عطار
روی بدان خوبی :ترکیب وصفی(اسلوب مبالغه در وصف)
روی بسیار خوب
بدان خوبی چو دختر روی او دید،
دل خود وقف یک یک موی او دید.
عطار،الهی نامه.
روی بدان خوبی او را: (اسلوب مبالغه در وصف)
زیبا و دلفریب بدان نازکی کمر
شیرین و جان فزای بدان کوچکی سخن
ازرقی هروی
کمر بدان نازکی: (اسلوب مبالغه در وصف)
زیبا و دلفریب: مسند
سخن بدان کوچکی: (اسلوب مبالغه در وصف)
شیرین و جان فزای: مسند
چنانکه خود شاعر در بیت پیشین می گوید:
در نازکی و کوچکی اندر جهان که دید
نازک تر از میانش و کوچک تر از دهن؟
به یاران گفت کز خاکی و آبی
ندیدم کس بدین حاضر جوابی
کسی بدین حاضر جوابی(اسلوب مبالغه در صفت) کَس ِ بسیار بسیار حاضر جواب
بدان دلفریبی که گیتی نماید
خردمند را دل نهادن نشاید.
امیرخسرو دهلوی
بدان دلفریبی: قید
ایهام دستوری هم دارد و می توان صفت بلاغی برای گیتی گرفت.
زلف به انگشت پریشان مکن
روی بدان خوبی پنهان مکن
عطار/غزلیات
روی بدان خوبی: اسلوب مبالغه
فرشته‌ای تو بدین روشنی نه آدمیی
نه آدمیست که بر تو نظر نیندازد.
سعدی/غزلیات
بدین روشنی: قید
من بدین خوبی و زیبایی ندیدم روی را
وین دلاویزی و دلبندی نباشد موی را
عطار
روی بدین خوبی و زیبایی را : اسلوب مبالغه( روی بسیار خوب و زیبا را)
موی بسیار دلاویز و دلبند را
تو از هر در که بازآیی بدین خوبی و زیبایی
دری باشد که از رحمت به روی خلق بگشایی
سعدی
تو بدین خوبی و زیبایی: اسلوب مبالغه
ایهام دستوری می تواند باشد:
بدین خوبی و زیبایی بازآیی: قید
کی دل ایمن شود از چشم تو و زلف سیاه
شب بدین تیرگی و زلف بدین چالاکی
رحمت شیرازی
شب بدین تیرگی:شب بسیار بسیار تیره
دزد بدین چالاکی, دزد بسیار بسیار چالاک
شب را بدین سیاهی، کی دیده مرغ و ماهی
ای بغض بی‌گناهی بشکن به های‌هایم
فریدون مشیری/از دریچه ماه
بدین سیاهی: نظر ما این است که بدین سیاهی صفت است بلاغی برای شب نه قید برای دیدن
بدان مهربانی دل شهریار
بسان درختی پر از برگ و بار
فردوسی
دل بدان مهربانی شهریار: اسلوب مبالغه دل بسیار مهربان شهریار
بدین تندی ز خسرو روی برتافت
ز دست افکند گنجی را که دریافت
نظامی خسرو و شیرین
بدین تندی: قید برای روی برتافتن
همان مهتران از همه کشورش
بدان خرمی صف زده بر درش
فردوسی
بدان خرمی: قید برای صف زدن
بدین خرمی جهان، بدین تازگی بهار
بدین روشنی شراب، بدین نیکویی نگار
یکی چون بهشت عدن یکی چون هوای دوست
یکی چون گلاب بلخ یکی چون بت بهار
فرخی سیستانی
بیت اول یکسره اسلوب مبالغه است.
جهان بدین خرمی(جهان بسیار بسیار خرم)
بهار بسیار بسیار تازه
شراب بسیار بسیار روشن
نگار بسیار بسیار نیکو
در خاتمه نمونه هایی از اسلوب مبالغه در متون نثر معاصر :
نگاه کرد بالای سرش دید اژدهای به چه گندگی از درخت بالا می رفت.( فرهنگ عامیانه فارسی، به نقل از زنده به گور)
اژدهای بسیار بسیار گنده
اسلوب مبالغه در صفت
سر کوچه یک نفر را کشتند،خون آمد به چه فراوانی( فرهنگ عامیانه فارسی به نقل از نیرنگستان)
خون آمد به چه فراوانی
اسلوب مبالغه در قید
می دانستم که کسی به این مفتی نمی میرد.(همان)
به این مفتی کسی نمی میرد
اسلوب مبالغه در قید
من کمتر کسی به این زیرکی و باهوشی در عمرم دیده ام.(فرهنگ عامیانه فارسی، به نقل از حاجی آقا)
دیده ام در معنای متعارف مشاهده کردن.
کسی به این زیرکی و باهوشی اسلوب مبالغه در صفت. کسی بسیار زیرک و باهوش
کی فکر می کرد که دختری به آن قشنگی (= آن همه قشنگ،چنین قشنگ) به آن خانمی، مرا دوست داشته باشد؟!(فرهنگ فارسی عامیانه، به نقل از بادها)
یک حوض به چه بزرگی (=بسیار بسیار بزرگ) وسط میدان بود! (فرهنگ فارسی عامیانه،به نقل از باغ)
اسلوب مبالغه در صفت