آخرین مطالب
امکانات وب
نفس اول راند بر نفس دوم
ماهی از سر گنده باشد نی ز دُم
مثنوی مولوی/دفتر سوم، بیت۳۰۸۰
شاید همه، جنجال بر سر خوانش مصراع دوم این بیت را شنیده اند:
...ماهی از سر گَنده باشد نی ز دُم
یا
...ماهی از سر گُنده باشد نی ز دُم.
هر دو خوانش طرفداران خود را دارد و خصوصا که خوانش دومی مقاله ای هم در سامانه مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی دارد از فرزین عدنانی.(تبیین بیتی از مثـــنوی مولانا)
حال پرسش این است:
خوانش خود شاعر چه بوده؟
خوانش مختار اینجانب، خوانش نخست است برخلاف نظر آقای فرزین عدنانی.
عدنانی گفته است که خوانش نیکلسون قول وی را تأیید می کند، این در حالی است که نیکلسون نه در نسخه تصحیحی و نه در شرح شش دفتر مثنوی راجع به این بیت حرکه گذاری و نکته ای نگفته است.
استاد کریم زمانی اگرچه خوانش «گنده باشد» را برمی گزیند و قرائت دوم را رد می کند اما به ریشه های این مثل مولانا نمی پردازد.
...ماهی از سر گَنده باشد نی ز دُم
مولانا در مصراع دوم با توسل به ضرب المثلی رایج به تفهیم مصراع اول پرداخته است.
این ضرب المثل، اما در کل شعر و نثر فارسی- به احتمال بسیار زیاد- تنها یک بار در مثنوی مولانا آمده است.
مخلص کلام مولانا در این ارسال مثل این است که فساد و صلاح همه به رأس امور وابسته است نه به عقبه و اسلاف آن.
اما چرا این مثل در طول شعر و نثر فارسی تنها در شعر مولانا آمده است؟
پاسخ در محل زندگانی علمی وی نهفته است. ضرب المثل« ماهی از سر می گندد» از فرهنگ ترکان عثمانی برخاسته است. این مثل هنوز هم در ترکیه به کار می رود و منظور از آن همان است که مولانا از قونیه عثمانی گرفته: فساد اداری، سیاسی و... از مدیران و رؤسا آغاز می شود و نه از طبقات پایین و رده های پایانی.
در زبان ترکی استانبولی Balık baştan kokar همین ضرب المثل است.
این مثل در فرهنگ های گوناگون وارد شده از جمله زبان ایتالیایی.
تحقیقات گسترده ای در ادبیات انگلیسی انجام شده که منشأ این مثل کجاست؟ خیلی ها ادعا کرده اند که ماهی از سر می گندد ضرب المثلی باستانی است و آن را در متون روسی لهستانی، انگلستانی و یونانی و ...دیده اند اما هیچ سند و مدرکی ارائه نداده اند تا اینکه سفیر بریتانیا در قلمروی عثمانی ترکیه دست به متنی از فرهنگ آنها مربوط به ۱۷۶۸ میلادی یافته که تعلق این مثل را به عثمانیان تقویت می کند. نویسنده مقاله انگلیسی این مثل یعنی گرین مارتین ضمن ریشه یایی این مثل به شعر مولانا در متنوی هم اشاره می کند.
در زبان انگلیسی هم دامنه این مثل گسترده است و می توانید با یک جستجوی ساده اشکال گوناگون آن را در زبان های گوناگون مشاهده کرد.
The fish rots frome the head
از معروف ترین مثل های ادبیات انگلیسی است و کتاب پرآوازه ای هم با همین نام در این زبان منتشر شده.
انگلیس ها می گویند ماهی واقعا و از نظرگاه زیست شناسی از سر نمی گندد بلکه اول از همه از روده هایش می گندد، در حالی که گندیدن ماهی از سر فقط یک استعاره ادبی است.
برای همین اغلب این مثل را اینگونه به کار می برند ماهی از سر به پایین می گندد.
تحقیق و نگارش: محمود علی اصغری
**در بلور خواب ها**...ما را در سایت **در بلور خواب ها** دنبال میکنید
برچسب: نویسنده: بازدید: 10