نگاهی به ساخت دستوری دو واژه «روال» و روند»

فرهنگ نویسان عموما «روال» را اسم دانسته اند. روال از بن مضارع با پسوند “آل” ساخته شده به معنای روش، سبک و ترتیب.
علامه دهخدا تلفظ آن را به فتح اول آورده اما استاد معین و دکتر انوری هم به فتح و هم به کسر ضبط کرده اند.
دو نکته جالب درباره این واژه یکی اینکه شاید تنها اسم مشتق از بن مضارع است در فارسی که با پسوند ال ساخته شده.
واژه پوشال برخلاف تصور از فعل پوشیدن ساخته نشده، بلکه از پوک یا پوچ است: پوچال
نکته دوم قول مرحوم دهخداست در ساخت کلمه روال.
روال . [ رَ ] (اِ) در این اواخر بوسیله ٔ نویسندگان و منشیان ساخته شده است و از آن معنی ترتیب و سبک و اسلوب و روش اراده کنند. (یادداشت مؤلف ).
نویسنده لغت نامه در بحث از واژه «روند» همین قول خود را دوباره بیان کرده:
چنانکه روال در این اواخر اختراع به غلط شده و منشی ها و نویسندگان عامی در نوشته های خود می آورند و از آن روش و طریقه اراده می کنند روند نیز به معنی طریق و روش و ترتیب بکار می رود.

این درحالی است که واژه روال برخلاف گفته های دهخدا خیلی پیشتر در متون ادب آمده است. از جمله در شعر جهان ملک خاتون:
رهی گم کرده ام در ظلمت شب
به بوی زلف خویشم راهبر کن

نظر بر حال زارم چون نداری
روال کار ما زین خوبتر کن.

و همچنین در نثر کشکول شیخ بهایی
و آن که مردمان در خور را از دانش مانع شود ستم روال داشته.
گویا مفهوم مراد شیخ بهایی از روال معادل «روا» و «مُجاز» است.

ملک الشعرا بهار هم در شعر خود روال را آورده که به دلیل قرابت عصر وی با دهخدا ذکر نمی کنیم.

روند به معنای پروش، رفتار، طریقه و اخیرا در ادبیات سیاسی به مفهوم «پیشرفت» و «جریان» به کار می رودـ این واژه مشتق در جایگاه اسم مصدر ظاهراً برخلاف قاعده زبان فارسی ساخته شده چون اسم مصدر فارسی از ریشه مضارع با پسوند «ــَند» ساخته نمی شود. شاید بتوان نمونه مشابه ٱن را از بن مضارع آمدن در ساخت هایی چون فرآیند، پی آیند، خوشایند و... یافت. لکن باید توجه داشت که همه این نمونه ها صفت فاعلی مرخم هستند و متفاوت با معنا و نوع دستوری روند. ترکیب «روند و آیند» در معنای مصدری رفتن و ٱمدن از ترکیب های نوپدید این واژه است.

**در بلور خواب ها**...